پروتز زانو یا بهعبارتی دقیق تر، پروتز اندام تحتانی با جایگزینی عملکرد زانو، یک دستگاه مصنوعی است که جایگزین بخشی از اندام پا از زیر یا بالای مفصل زانو میشود. این پروتز معمولاً برای افرادی به کار میرود که بر اثر تصادف، بیماری، دیابت، عفونت یا دلایل مادرزادی، بخشی از اندام پای خود را از دست دادهاند.
پروتز زانو بسته به نوع قطع عضو، به دو دستهی اصلی تقسیم میشود:
- پروتز زیر زانو (Transtibial): زانو حفظ شده و پروتز از زیر مفصل زانو به پایین جایگزین میشود.
- پروتز بالای زانو (Transfemoral): زانو قطع شده و باید مفصل زانو نیز با یک مفصل مصنوعی جایگزین شود.
هدف اصلی از استفاده این پروتزها، بازگرداندن توان حرکتی، استقلال فردی و بالا بردن کیفیت زندگی است. البته کیفیت ساخت و دقت در انتخاب نوع پروتز نقش تعیینکنندهای در موفقیت و راحتی فرد خواهد داشت.
دلایل نیاز به پروتز زانو
از دست دادن اندام تحتانی، اتفاقی نیست که همیشه قابل پیشگیری باشد. افراد به دلایل مختلفی ممکن است نیاز به پروتز زانو پیدا کنند. برخی از دلایل رایج عبارتند از:
- دیابت کنترلنشده و زخمهای مزمن پا
- آسیبهای ناشی از تصادف یا سانحهی شدید
- عفونتهای شدید استخوان یا بافت نرم
- بیماریهای عروقی مثل نارسایی شریانی
- سرطان استخوان یا تومورهای بدخیم
- نقایص مادرزادی
در هر یک از این شرایط، قطع عضو ممکن است تنها راه برای نجات جان بیمار یا حفظ کیفیت زندگی باشد. استفاده از پروتز زانو، امکان بازگشت نسبی به فعالیتهای روزمره، اجتماعی و شغلی را فراهم میکند. البته انتخاب مرکز ارتوپدی فنی معتبر و متخصص، مثل کلینیک پیامآوران سلامتی در اصفهان، برای طراحی و تحویل پروتز مناسب، اهمیت حیاتی دارد.
انواع پروتز زانو
پروتز زانو بهصورت کلی به دو نوع اصلی تقسیم میشود. نوع قطع عضو، میزان عضلات باقیمانده، سبک زندگی و نیاز حرکتی فرد، نوع مناسب پروتز را تعیین میکند.
زیر زانو (Transtibial)
- مناسب افرادی است که ساق پا قطع شده ولی مفصل زانو حفظ شده است.
- کارآمدتر، سبکتر و راحتتر در استفاده.
- تطبیقپذیری سریعتر و حرکت طبیعیتر.
- درصد موفقیت بالاتر در راه رفتن و فعالیت روزانه.
بالای زانو (Transfemoral)
- در مواردی استفاده میشود که قطع عضو از بالای مفصل زانو صورت گرفته.
- نیاز به مفصل مصنوعی برای شبیهسازی عملکرد زانو دارد.
- پیچیدهتر از نوع زیر زانو از نظر طراحی و عملکرد.
- تطبیق و توانبخشی طولانیتر اما با فناوریهای جدید، عملکرد بسیار بهبودیافته.
کلینیک پیامآوران سلامتی با در اختیار داشتن تکنولوژیهای مدرن و تیم تخصصی، هر دو نوع پروتز را بهصورت کاملاً سفارشی طراحی و اجرا میکند.
اجزای اصلی
برای اینکه یک پروتز زانو عملکرد طبیعی و مؤثری داشته باشد، باید از اجزای متعددی تشکیل شده باشد که هرکدام نقش مشخص و کلیدی در کارایی کلی آن دارند. این اجزا در انواع پروتز زیر زانو و بالای زانو ممکن است تفاوتهایی داشته باشند، اما ساختار کلی شامل موارد زیر است:
1. سوکت (Socket)
اصلیترین بخش پروتز که روی اندام باقیمانده (استامپ) سوار میشود.
باید بهصورت اختصاصی قالبگیری و طراحی شود.
در راحتی و تعلیق پروتز نقش حیاتی دارد.
2. سیستم تعلیق (Suspension System)
برای نگه داشتن پروتز روی پا استفاده میشود.
انواع مختلفی دارد: آستین ژلهای، سیستم مکش، بندهای تعلیقی و…
انتخاب نوع مناسب بستگی به سطح فعالیت و فیزیولوژی بیمار دارد.
3. مفصل زانو (در پروتز بالای زانو)
عملکرد خم و راست شدن پا را شبیهسازی میکند.
میتواند ساده مکانیکی باشد یا شامل سیستمهای هوشمند با سنسورهای حرکتی.
مفصلهای مدرن با سیستم میکروپروسسوری تطابق با زمین، سرعت، زاویه و فشار را در لحظه تنظیم میکنند.
4. پای مصنوعی (Pylon & Foot)
بخش میانی و پایینی پروتز که انرژی وزن بدن را به زمین منتقل میکند.
شامل تیوب یا ستون داخلی و پا میشود.
پا میتواند از نوع ساده، انرژیبرگردان یا کربنی باشد که برای فعالیتهای خاص مثل ورزش مناسب است.
5. پوششهای ظاهری (Cosmetic Cover)
برای بازگرداندن ظاهر طبیعی پا استفاده میشود.
قابل سفارش بر اساس رنگ پوست، فرم پا و جنس دلخواه.
در کلینیک پیامآوران سلامتی اصفهان، هرکدام از این اجزا با توجه به سبک زندگی، شرایط جسمی و ترجیح شخصی بیمار، بهصورت سفارشی و با استفاده از برندهای معتبر داخلی و خارجی طراحی میشود.
فرآیند ساخت پروتز زانو
ساخت پروتز زانو، فرآیندی تخصصی و چندمرحلهای است که باید با دقت بالا و بر اساس آناتومی، نیازهای حرکتی و سبک زندگی فرد انجام شود. این پروسه در مراکز پیشرفتهای مثل کلینیک پیامآوران سلامتی، با بهرهگیری از اسکن دیجیتال، طراحی رایانهای و متریال استاندارد انجام میشود.
مراحل اصلی ساخت پروتز زانو:
1. ارزیابی تخصصی اولیه
بررسی اندام باقیمانده، شرایط پوستی، قدرت عضلات، تعادل و سبک زندگی بیمار
گفتگو درباره اهداف بیمار (مثل بازگشت به کار، ورزش، فعالیتهای روزمره)
2. قالبگیری یا اسکن دیجیتال
تهیه قالب دقیق از استامپ
در مراکز مدرن مانند پیامآوران سلامتی، این مرحله با اسکن سهبعدی انجام میشود
3. طراحی سوکت و انتخاب قطعات
طراحی سوکت بر اساس آناتومی فرد و انتخاب اجزای پروتز (زانو، مچ، پا و سیستم تعلیق)
در پروتزهای بالای زانو، انتخاب مفصل زانو اهمیت ویژهای دارد
4. ساخت نمونه آزمایشی (Test Socket)
برای بررسی راحتی و تطابق اولیه
بیمار تست میکند و در صورت نیاز، اصلاحات انجام میشود
5. ساخت نهایی پروتز
پس از تأیید نمونه آزمایشی، نسخه نهایی با متریال اصلی ساخته میشود
تمامی اجزا مونتاژ و آماده نصب میشوند
6. تحویل پروتز و آموزش اولیه
نحوه استفاده، مراقبت، و تمرینات اولیه به بیمار آموزش داده میشود
برنامه توانبخشی نیز تنظیم میشود
در تمام این مراحل، حضور متخصص ارتوپدی فنی و همکاری نزدیک با بیمار اهمیت زیادی دارد. کلینیک پیامآوران سلامتی در اصفهان با بهرهگیری از تجهیزات مدرن و تیم مجرب، تمام مراحل بالا را بهصورت استاندارد و تخصصی انجام میدهد.
