بریس ضایعه نخاعی یکی از انواع بریس یا همان ارتز است که توسط متخصصان ارتوپدی فنی طراحی و ساخته می شود. زندگی پس از ضایعه نخاعی دیگر مثل قبل نیست، اما به این معنا هم نیست که پایان راه است. در بسیاری از موارد، یک ابزار ساده ولی هوشمند به نام بریس میتواند به بیمار کمک کند تا دوباره حرکت کند، کنترل بیشتری روی بدنش داشته باشد و حتی برخی از فعالیت های روزمره را دوباره تجربه کند. بریس ها نه تنها از آسیبهای بیشتر جلوگیری میکنند، بلکه به ثبات ستون فقرات، توزیع فشار، اصلاح فرم بدن و حتی کاهش درد کمک زیادی میکنند.
در روند توانبخشی ضایعه نخاعی، انتخاب بریس مناسب یکی از مهمترین مراحل است. اما نکتهای که اغلب نادیده گرفته میشود، مشاوره و تجویز این بریسها توسط تیم متخصص در کلینیکهای معتبر و با تجربه است. کلینیک ارتوپدی فنی پیامآوران سلامتی در اصفهان یکی از همین مراکز تخصصی است که خدمات پیشرفتهای در زمینه ساخت، تنظیم و پیگیری بریسهای تخصصی برای بیماران ضایعه نخاعی ارائه میدهد.
ضایعه نخاعی چیست؟
ضایعه نخاعی یا همان آسیب به نخاع، میتواند بر اثر تصادف، افتادن از ارتفاع، حوادث ورزشی یا حتی بیماریهای تخریبی عصبی اتفاق بیفتد. نخاع، بخشی حیاتی از سیستم عصبی مرکزی است که تمام پیامهای حرکتی و حسی را بین مغز و بدن منتقل میکند. هرگونه آسیب در این مسیر میتواند منجر به فلج کامل یا ناقص، کاهش حس، اختلال در عملکرد ارگانهای داخلی و محدودیتهای شدید حرکتی شود.
ضایعه نخاعی ممکن است بهصورت کامل (Complete) یا ناقِص (Incomplete) باشد. در نوع کامل، ارتباط عصبی بین مغز و بخش پایینتر از ضایعه بهطور کامل قطع میشود. اما در نوع ناقص، هنوز بخشی از ارتباط عصبی حفظ شده و احتمال بازتوانی بهتر وجود دارد. بسته به محل آسیب (گردنی، سینهای، کمری)، شدت و عمق آن، نوع بریسی که بیمار نیاز دارد متفاوت خواهد بود.
طبقهبندی ضایعههای نخاعی و تأثیر آن بر انتخاب بریس
نخاع از چند ناحیه اصلی تشکیل شده: گردنی (Cervical)، سینهای (Thoracic)، کمری (Lumbar) و خاجی (Sacral). محل آسیب دقیقاً تعیین میکند که چه نوع بریسی باید مورد استفاده قرار گیرد. برای مثال:
آسیب گردنی (C1-C7): فلج کامل چهار اندام یا تتراپلژی را ممکن است در پی داشته باشد. بریس گردنی برای تثبیت استفاده میشود.
آسیب توراسیک (T1-T12): بیشتر عملکرد دستها حفظ میشود ولی پاها و تنه ممکن است دچار مشکل شوند.
آسیب کمری (L1-L5): احتمال کنترل بالا بر نیمتنه بالایی وجود دارد ولی راهرفتن مختل میشود.
به همین دلیل، ارزیابی بالینی دقیق توسط تیم درمانگر، بهویژه متخصص ارتوپدی فنی، برای انتخاب بریس مناسب ضروری است.
بریس ضایعه نخاعی چیست؟
بریس وسیلهای حمایتی است که روی بخش خاصی از بدن قرار میگیرد تا آن را تثبیت کند، از حرکتهای غیرمجاز جلوگیری کند یا در موقعیت خاصی نگه دارد. در مورد بیماران ضایعه نخاعی، بریسها به دو هدف اصلی کمک میکنند:
- جلوگیری از تشدید آسیب و حمایت از ستون فقرات
- تسهیل توانبخشی و بازیابی حرکتی
در برخی موارد، بریس ممکن است تنها بهعنوان یک ابزار حمایتی موقت استفاده شود، در حالی که در برخی دیگر، بیمار باید برای مدت طولانی از آن استفاده کند. بسته به شرایط بیمار، بریس میتواند کاملاً سفارشی طراحی شود.
انواع مختلف بریس های ضایعه نخاعی
بریسهای مخصوص ضایعه نخاعی، بسته به محل آسیب، میزان حمایت مورد نیاز و شرایط فیزیکی بیمار، در انواع مختلفی طراحی میشوند. شناخت این انواع نه تنها به پزشک و متخصص ارتوپدی فنی کمک میکند تا بهترین گزینه را انتخاب کنند، بلکه برای خود بیمار هم آگاهیبخش است تا بداند چه انتظاراتی باید از بریس داشته باشد.
بریس گردنی (Cervical Brace)
این نوع بریس برای بیمارانی تجویز میشود که دچار آسیب در ناحیه گردن یا مهرههای C1 تا C7 هستند. از رایجترین انواع آن میتوان به Philadelphia Collar و Miami J Collar اشاره کرد. وظیفه اصلی این بریسها تثبیت گردن، جلوگیری از حرکتهای خطرناک و حفظ تراز آناتومیک مهرهها است.
برخی از ویژگیهای مهم بریس گردنی:
- طراحی سبک و قابل تنفس برای استفاده طولانیمدت
- قابل تنظیم برای سایز گردن بیمار
- قابلیت استفاده زیر لباس
- در برخی مدلها دارای پدهای ضدتعریق
بریس توراکولومبار (TLSO)
اگر آسیب در ناحیه بین سینه و کمر باشد، بریس TLSO که به اختصار از عبارت Thoraco-Lumbo-Sacral Orthosis گرفته شده، تجویز میشود. این بریس از قسمت بالا تا زیر کمر را کاملاً پوشش میدهد و عمدتاً برای فشردگی مهرهها، شکستگی ستون فقرات یا بیثباتی ستون فقرات در اثر تروما استفاده میشود.
ویژگیهای بارز:
- کنترل حرکتی در سه بعد
- قابلیت ساخت سفارشی برای انطباق بهتر با بدن
- تأثیرگذاری بالا در اصلاح انحرافات و محافظت از ستون فقرات
بریس لومبوساکرال (LSO)
برای آسیبهایی که محدود به مهرههای کمری هستند، بریس LSO بهترین گزینه است. این بریس معمولاً از پایین قفسه سینه تا بالای لگن را پوشش میدهد و بیشتر برای شرایطی مانند دیسک کمر، لغزش مهره (spondylolisthesis) یا آرتروز ستون فقرات کاربرد دارد.
کاربردها:
- کاهش دردهای ناحیه کمری
- افزایش ثبات در حین راه رفتن یا نشستن
- کمک به برگشت تدریجی عملکرد عضلات
بریس سفارشی بر اساس شرایط بیمار
گاهی شرایط بیمار آنقدر خاص و پیچیده است که استفاده از بریسهای آماده پاسخگو نیست. در این موارد، با ارزیابیهای دقیق، اسکنهای سهبعدی و قالبگیری تخصصی، بریسهایی طراحی میشوند که کاملاً با آناتومی بیمار تطابق داشته باشند.
مزایای بریس سفارشی:
- بیشترین میزان راحتی و کارایی
- تنظیم دقیق فشار بر نواحی مورد نظر
- جلوگیری از زخمهای فشاری ناشی از نقاط تماس نامناسب
نقش بریس در مراحل مختلف توانبخشی ضایعه نخاعی
توانبخشی بیماران نخاعی یک فرآیند زمانبر و مرحلهای است و بریسها در هر مرحله نقش متفاوتی ایفا میکنند. در مراحل ابتدایی پس از آسیب، هدف اصلی حفظ پایداری نخاع و جلوگیری از آسیبهای ثانویه است. در این مرحله، بریسها بهعنوان ابزار تثبیتکننده مطلق تجویز میشوند تا از حرکت غیرمجاز مهرهها و فشردگی عصب جلوگیری کنند.
در مرحله بعدی، یعنی دوره توانبخشی حرکتی، بریسها به کمک فیزیوتراپیستها میآیند. با حفظ وضعیت صحیح بدن، کمک به راه رفتن و کاهش فشار از روی عضلات ضعیفشده، بریسها نقش کلیدی در بازگرداندن عملکرد حرکتی دارند.
و در نهایت، در مرحله حفظ و مدیریت وضعیت بیمار در بلندمدت، برخی بیماران برای همیشه به یک بریس سبک و راحت نیاز دارند تا از تغییر شکل ستون فقرات جلوگیری کرده و زندگی روزمره را راحتتر کنند.
پس میتوان گفت بریسها در تمام مسیر بازتوانی، از اورژانس اولیه تا توانبخشی نهایی، همراه همیشگی بیماران هستند و استفاده هوشمندانه از آنها تأثیر مستقیمی بر کیفیت زندگی فرد خواهد داشت.
فواید استفاده از بریس در بیماران نخاعی
استفاده از بریس، بهویژه در بیماران دچار ضایعه نخاعی، تنها به پشتیبانی فیزیکی محدود نمیشود. اثرات آن بسیار گستردهتر و عمیقتر هستند:
پیشگیری از آسیبهای ثانویه: بعد از آسیب اولیه، احتمال فشار بیشتر روی مهرهها، تشدید پارگیها یا آسیب عصبها وجود دارد. بریس به تثبیت محل آسیب کمک کرده و از آسیبهای جدید جلوگیری میکند.
کاهش درد: بهوسیله حفظ تراز طبیعی ستون فقرات و کاهش فشار روی مهرهها و دیسکها، درد تا حد زیادی کنترل میشود.
اصلاح وضعیت بدنی: در مواردی که بیمار به دلیل ضعف عضلانی قادر به حفظ فرم صحیح بدن نیست، بریسها مانند یک چارچوب عمل کرده و از انحراف ستون فقرات جلوگیری میکنند.
افزایش استقلال بیمار: زمانی که بیمار احساس امنیت و پایداری داشته باشد، با اعتمادبهنفس بیشتری فعالیتهای روزمرهاش را انجام میدهد.
کمک به راه رفتن: بعضی از بریسها مخصوص پایینتنه طراحی شدهاند و به بیمارانی که توان اندک در پا دارند، برای راه رفتن کمک میکنند.
بهبود عملکرد عضلانی: با محدود کردن حرکات ناصحیح و حمایت از عضلات ضعیفشده، فشار از روی آنها برداشته میشود و فرصت بازتوانی و تقویت فراهم میگردد.
محدودیتها و معایب
با وجود مزایای متعدد، بریسها هم محدودیتها و مشکلات خاص خود را دارند که اگر به درستی مدیریت نشوند، میتوانند روند درمان را مختل کرده یا حتی باعث آسیبهای جدید شوند. بیمار، خانواده و تیم درمان باید نسبت به این نکات آگاه باشند تا حداکثر بهرهوری از بریس حاصل شود.
کاهش فعالیت عضلات
یکی از جدیترین نگرانیها این است که استفاده طولانیمدت از بریس ممکن است باعث آتروفی یا ضعیفشدن عضلات اطراف محل آسیب شود. وقتی عضلات برای مدت طولانی بیحرکت باشند یا تحت حمایت قرار گیرند، بدن تمایل کمتری به درگیر کردن آنها نشان میدهد و این میتواند فرایند توانبخشی را به تعویق بیندازد.
مشکلات پوستی
تماس مداوم بریس با پوست میتواند باعث:
- زخم فشاری (pressure sores)
- حساسیت پوستی
- قرمزی و تحریک نقاط تماس شود.
در صورت استفاده نامناسب یا طراحی غیراستاندارد، این عوارض شدیدتر خواهند شد. بررسی مکرر پوست توسط بیمار یا مراقب ضروری است.
محدودیت حرکتی
در حالی که بریسها برای محدود کردن حرکات ناایمن طراحی شدهاند، گاهی بیشازحد سفت یا سنگین هستند و همین موضوع میتواند حرکات روزمره بیمار را مختل کند. این وضعیت در درازمدت ممکن است موجب بیمیلی یا عدم پذیرش بیمار برای استفاده از بریس شود.
نارضایتی ظاهری یا روانی
بعضی از بیماران به دلایل روانی یا ظاهری، علاقهای به استفاده از بریس نشان نمیدهند. احساس خجالت، عدم پذیرش اجتماعی، یا تصور اینکه بریس نشانهای از ناتوانی است، از جمله دلایل مقاومت بیماران در این زمینه است. مشاوره روانشناختی در این موارد میتواند کمککننده باشد.
