پروتز زیر آرنج که به آن پروتز ساعد نیز گفته میشود، وسیلهای مصنوعی است که جایگزین بخش قطعشدهی بازو از زیر مفصل آرنج تا مچ یا دست میشود. این نوع پروتز برای افرادی طراحی شده که به دلایل مختلفی مانند تصادف، بیماری، سوختگی شدید یا مشکلات مادرزادی، بخشی از اندام فوقانی خود را از زیر آرنج از دست دادهاند.
این پروتزها فقط یک قطعه ساده برای زیبایی نیستند، بلکه میتوانند عملکردهای متعددی مثل گرفتن اجسام، انجام حرکات روزمره، و حتی فعالیت های شغلی یا ورزشی را فراهم کنند. بسته به نوع طراحی و تکنولوژی بهکاررفته، پروتزهای زیر آرنج میتوانند از یک دست ثابت و ساده تا یک پروتز الکترونیکی با حرکات متعدد و کنترل عضلانی متغیر باشند.
استفاده از پروتز زیر آرنج، نه تنها استقلال فرد را افزایش میدهد، بلکه از نظر روانی نیز به بیمار کمک میکند تا احساس طبیعیتری از بدن خود داشته باشد. اما مهم است بدانیم که موفقیت در استفاده از پروتز، به دقت انتخاب، کیفیت ساخت و خدمات پس از تحویل آن بستگی دارد.
دلایل نیاز به پروتز زیر آرنج
دلایل از دست دادن اندام فوقانی و نیاز به استفاده از پروتز زیر آرنج میتواند متنوع باشد، اما هدف اصلی همیشه یک چیز است: بازگرداندن بخشی از عملکرد طبیعی دست به فرد و کمک به بازگشت به زندگی مستقل و پویا.
رایجترین دلایل شامل:
- آسیبهای تروماتیک شدید: مثل تصادفهای رانندگی، سقوط از ارتفاع، یا جراحات شغلی که منجر به قطع دست از ناحیه ساعد میشود.
- عفونتهای شدید: برخی عفونتها مثل استئومیلیت (عفونت استخوان) که کنترلنشده باقی ماندهاند، ممکن است منجر به قطع عضو شوند.
- سرطان یا تومورهای بدخیم: در صورتی که بافتهای نرم یا استخوانی ساعد دچار سرطان شود، پزشک ممکن است به منظور جلوگیری از پیشرفت بیماری، اقدام به قطع عضو کند.
- نقایص مادرزادی: برخی افراد از بدو تولد بخشی از اندام فوقانی را ندارند و برای انجام کارهای روزمره به پروتز نیاز پیدا میکنند.
- سوختگیهای شدید یا آسیبهای الکتریکی: که منجر به از بین رفتن غیرقابل بازگشت بافت شوند.
پروتز زیر آرنج نهتنها عملکرد فیزیکی را بازمیگرداند، بلکه برای بسیاری از بیماران، وسیلهای است برای بازسازی اعتمادبهنفس، احساس تعلق به جامعه، و کاهش وابستگی به اطرافیان.
ساختار کلی پروتز زیر آرنج
پروتزهای زیر آرنج بسته به نوع و تکنولوژی مورد استفاده، میتوانند از اجزای مختلفی تشکیل شوند. اما بهصورت کلی، ساختار آنها شامل قسمتهای زیر است:
۱. سوکت (Socket):
بخشی است که روی بخش باقیماندهی اندام (استامپ) قرار میگیرد.
باید بهصورت سفارشی و کاملاً متناسب با اندازه و فرم دست ساخته شود.
کیفیت سوکت تأثیر مستقیم بر راحتی، عملکرد و جلوگیری از آسیبهای پوستی دارد.
۲. سیستم تعلیق (Suspension):
وظیفه دارد پروتز را روی اندام باقیمانده ثابت نگه دارد.
ممکن است شامل کمربند، آستین سیلیکونی یا سیستم مکش باشد.
۳. بخش مفصل و اتصال:
بسته به نوع پروتز، ممکن است یک مفصل مکانیکی، الکترونیکی یا ساده برای حرکت دادن مچ و انگشتان وجود داشته باشد.
۴. مچ مصنوعی (Wrist Unit):
امکان چرخش یا زاویهدهی به پروتز را فراهم میکند.
در برخی مدلها ثابت، و در برخی دیگر با قابلیت چرخش است.
۵. دست مصنوعی (Terminal Device):
بخشی است که عملکرد دست طبیعی را شبیهسازی میکند.
میتواند به شکل قلاب، دست مکانیکی، یا دست هوشمند با انگشتان متحرک باشد.
کیفیت و هماهنگی اجزای بالا، تضمین میکند که پروتز زیر آرنج کارایی و راحتی مطلوب را برای فرد فراهم کند. کلینیکهایی مثل پیامآوران سلامتی در اصفهان با بهرهگیری از جدیدترین تکنولوژیها، ساخت دقیق این اجزا را بر اساس اسکن دیجیتال اندام انجام میدهند.
انواع پروتزهای زیر آرنج
پروتزهای زیر آرنج بسته به نوع عملکرد و تکنولوژی بهکار رفته به چند گروه اصلی تقسیم میشوند. انتخاب نوع مناسب به عواملی مثل سبک زندگی فرد، سطح فعالیت، اهداف کاربردی، وضعیت عضلات باقیمانده، و البته بودجه بستگی دارد.
۱. پروتز غیرفعال (Passive Prosthesis)
ظاهر زیباییشناسی دارد و صرفاً برای بازگرداندن ظاهر طبیعی دست استفاده میشود.
فاقد عملکرد حرکتی است؛ نه مچ میچرخد، نه انگشتان حرکت میکنند.
مناسب افرادی است که دنبال زیبایی ظاهری هستند و به فعالیتهای فیزیکی خاصی نیاز ندارند.
سبک، ارزانتر و نیاز به نگهداری خاصی ندارد.
۲. پروتز مکانیکی (Body-powered Prosthesis)
حرکات آن با استفاده از کابلها و بندهایی که به عضلات شانه یا بالای بازو متصلاند، کنترل میشود.
دست میتواند باز و بسته شود، یا حتی مچ بچرخد (در برخی مدلها).
نیاز به قدرت عضلانی دارد و برای افرادی که از نظر فیزیکی فعالاند گزینهای کاربردی است.
دوام بالا، نسبتاً اقتصادی، اما کمتر از نظر ظاهری طبیعی جلوه میکند.
۳. پروتز میوالکتریک (Myoelectric Prosthesis)
با استفاده از سیگنالهای الکتریکی عضلات باقیمانده در اندام، کنترل میشود.
الکترودهایی در داخل سوکت، سیگنالهای عصبی عضلات را شناسایی کرده و به موتورهایی منتقل میکنند که انگشتان یا مچ را حرکت میدهد.
ظاهر بسیار طبیعی، حرکات روان و شبیهسازی شده، اما هزینهی بالاتر دارد.
نیاز به نگهداری منظم و شارژ باتری دارد.
۴. پروتز هیبریدی
ترکیبی از عملکرد مکانیکی و الکترونیکی است.
مثلاً ممکن است مچ با کابل مکانیکی بچرخد، اما انگشتان با سیگنال عضله کنترل شوند.
برای افرادی مناسب است که هم به عملکرد پیشرفته نیاز دارند، هم محدودیت در استفاده از نوع کاملاً الکتریکی دارند.
فرآیند ساخت و نصب
ساخت یک پروتز تخصصی و مؤثر نیازمند دقت بالا، بررسیهای تخصصی و هماهنگی کامل بین تیم درمان، ارتوپدی فنی، و خود بیمار است. فرآیند معمولاً به چند مرحله تقسیم میشود:
مرحله ۱: ارزیابی اولیه
معاینه دقیق اندام باقیمانده (استامپ)
بررسی وضعیت عضلات، پوست، تحرک مفاصل و قدرت عضلانی
گفتوگو با بیمار در مورد نیازها، فعالیتهای روزمره و انتظارات
مرحله ۲: قالبگیری یا اسکن دیجیتال
در کلینیکهای پیشرفته مانند پیامآوران سلامتی در اصفهان، قالبگیری دیجیتال با اسکن سهبعدی انجام میشود که دقت بالاتری دارد.
نتیجه، طراحی دقیق یک سوکت متناسب با اندام فرد است.
مرحله ۳: ساخت سوکت آزمایشی (Test Socket)
قبل از ساخت نهایی، یک سوکت شفاف آزمایشی ساخته میشود تا وضعیت فشار، راحتی و تعلیق بررسی شود.
این مرحله بسیار حیاتی است چون باعث میشود هرگونه مشکل احتمالی قبل از ساخت نسخه نهایی شناسایی شود.
مرحله ۴: ساخت نهایی پروتز
پس از تأیید سوکت آزمایشی، پروتز اصلی با توجه به نوع انتخابشده (مکانیکی، الکتریکی و…) ساخته میشود.
تمامی اجزای پروتز مثل مچ، دست، سیستم کابل یا الکترود در این مرحله بهدقت تنظیم و نصب میشود.
مرحله ۵: فیتینگ نهایی و آموزش استفاده
پروتز به بیمار تحویل داده میشود و تمرینات اولیه برای استفاده از آن آغاز میشود.
ممکن است در هفتههای اول نیاز به تنظیمات مجدد وجود داشته باشد.
کلینیکهایی مثل پیامآوران سلامتی در این مرحله نقش کلیدی دارند چون با پیگیریهای منظم و بررسی بازخورد بیمار، عملکرد و رضایت را به حداکثر میرسانند.
